BBEMG - Belgian BioElectroMagnetics Group

Belgian BioElectroMagnetics Group

Neurodegeneratieve aandoeningen zoals de ziekte van Alzheimer: Activiteitenverslag en publicaties

Neurodegeneratieve aandoeningen zoals de ziekte van Alzheimer: Activiteitenverslag en publicaties

 2015-2016

L. Verschaeve, A. Maes, R. Anthonissen

Ons onderzoek naar de mogelijke associatie tussen blootstelling aan extreem lage frequentie magnetische velden en een verhoogd risico op de ziekte van Alzheimer heeft te maken met mogelijke genetische schade zoals deze die gevonden wordt in cellen van Alzheimerpatiënten. Wij hebben de in vitro (cyto)genetische studie afgewerkt. Hierin vonden we een verhoogde frequentie aan van cellen met genetische schade na blootstelling van de cellen aan ≥ 50 µT magnetische velden. Op dit ogenblik is een meer gedetailleerd onderzoek aan de gang maar de resultaten zijn nog niet beschikbaar.

Wij hebben ook een overzichtsartikel geschreven en gepubliceerd over “genetische schade in mensen die aan ELF-magnetische velden werden blootgesteld” (zie Literatuuroverzicht) en hebben deelgenomen aan een aantal nationale en internationale vergaderingen en werkgroepen over ‘niet ioniserende stralen’.

2014-2015

L. Verschaeve, A. Maes, R. Anthonissen

Ons onderzoek naar de mogelijke associatie tussen blootstelling aan extreem lage frequentie magnetische velden en een verhoogd risico op de ziekte van Alzheimer heeft te maken met mogelijke genetische schade zoals deze die gevonden wordt in cellen van Alzheimerpatiënten. Wij hebben vooral aandacht besteed aan de mogelijke coöperatieve genetische effecten met gekende mutagenen/carcinogenen, en aan de inductie van cellulaire anomalieën die in  overeenstemming zijn met genetische schade die werd gevonden in cellen van Alzheimerpatiënten. We vonden, zoals eerder, geen aanwijzingen voor een coöperatief effect van ELF-MV met verschillende chemische mutagenen die volgens een ander werkingsmechanisme actief zijn.

Het in vitro onderzoek waarin we de cytoomtest hebben gebruikt toonde een inductie van genetische schade aan bij  ≥ 50 µT ELF-MV. Dit kan duiden op enig effect dat in overeenstemming is met effecten die in cellen van AD patiënten werden waargenomen. Onze resultaten zijn echter geenszins een bewijs van associatie tussen ELF-MV en de ziekte van Alzheimer. Uitgaande van recente literatuurgegevens zijn we eerder geneigd om aan te nemen dat een dergelijke associatie niet bestaat. Uit onze resultaten blijkt dus alleen dat we het bestaan van een associatie vooralsnog niet kunnen uitsluiten en dat verder onderzoek nog steeds nodig is.

Het 'beschermend' effect bij lage blootstellingsniveaus is interessant en kan ook verder onderzoek rechtvaardigen.

2013-2014

L. Verschaeve, A. Maes, R. Anthonissen

Dit jaar hebben we ons toegelegd op de opvolging van de activiteiten die van start zijn gegaan in het kader van het project 2009-2013 (zie onderstaande samenvatting voor verdere informatie).

Ons onderzoek naar de mogelijke associatie tussen blootstelling aan extreem lage frequentie magnetische velden en een verhoogd risico op de ziekte van Alzheimer besteedde vooral aandacht aan mogelijke genetische schade zoals deze die gevonden wordt in cellen van Alzheimerpatiënten. Eerder vonden we zwakke aanwijzingen ter ondersteuning van de associatie tussen ELF-MV-blootstelling en een verhoogd risico van de ziekte van Alzheimer. Onze huidige resultaten geven echter een verschillend resultaat en duiden eerder op afwezigheid van een verband tussen ELF-magnetische velden en de ziekte van Alzheimer. Voortzetting van onze experimenten zal uitsluitsel moeten brengen.

 

Voorbije activiteitenverslagen

2009-2013

L. Verschaeve, A. Maes, R. Anthonissen, H. Moukhliss

  • Er werden met de VITOTOX test geen aanwijzingen gevonden voor een coöperatief effect (ELF-magnetisch veld + chemisch mutagen/carcinogen). Dit is enigszins in tegenspraak met onze vroegere resultaten (2003). Toen werd echter de micronucleus test toegepast in humane witte bloedcellen en werd een chemisch aneugen (celdelingsverstoring) gebruikt. beide experimenten kunnen dus bezwaarlijk met elkaar vergeleken worden.
  • We vonden een toename van cellen met grote microkernen wat een aanwijzing is voor een aneugene werking. Ook de frequentie van ‘nucleaire buds’ neemt toe in cellen die aan ELF-magnetische velden zijn blootgesteld. Structurele chromosoomafwijkingen (kleine microkernen en nucleoplasmatische bruggen) namen niet toe.
  • Er werd geen duidelijk effect op celproliferatie of apoptose waargenomen. De celproliferatie was wel lichtjes toegenomen bij 500 µT maar het is nog niet zeker of dit significant is. Onze vroegere experimenten in humane witte bloedcellen toonde echter ook een effect aan op de celproliferatie.
  • Beide cellijnen (C3A en SH-SY5Y) vertonen dezelfde respons maar die is wel anders is dan deze van lymfocyten (onze studie van 2003).
  • Fluorescente in situ hybridisatie moet toelaten van de effecten op de celdeling en de betrokkenheid van de chromosomen 17 en 21 (belangrijk in de ontwikkeling van de ziekte van Alzheimer omdat zij drager zijn van de genen Tau en amyloid β) te bevestigen (of niet). Dit wordt naast de voltooiing van de huidige experimenten onze prioriteit voor de komende 9 maanden.
  • De dosis-response curves tonen een niet monotonisch verloop. Hoewel vele agentia dergelijke dosis-effect relatie vertonen (vb. natuurlijke hormonen, omgevingspolluenten, plastics, fytoestrogenen en pesticiden) is het niet duidelijk hoe dit voor ELF-magnetische velden kan verklaard worden.

Het moet gezegd worden dat we, ondanks de hierboven aangegeven bevindingen, tot op heden geen robuuste argumenten hebben om ELF-magnetische velden in verband te brengen met het ontstaan of de beïnvloeding van het verloop van de ziekte van Alzheimer.

(1) Verheyen G., Pauwels G., Verschaeve L., & Schoeters G. (2003) The effect of co-exposure of 50 Hz magnetic fields and an aneugen on human lymphocytes, determined by the cytokinesis-block micronucleus assay. Bioelectromagnetics , 24, 160-164.

Publicaties

Publications in het kader van de activiteiten van de BBEMG

 Maes A, Verschaeve L. (2016)
Genetic damage in humans exposed to extremely low-frequency electromagnetic fields. Arch Toxicol., 90(10):2337-2348.
>> Abstract in PubMed or in our literature reviews

Verschaeve L., Wambacq S., Anthonissen R., Maes A. (2016)
Co-exposure of ELF-magnetic fields and chemical mutagens: An investigation of genotoxicity with the SOS-based VITOTOX test in Salmonella typhimurium. Mutat Res Genet Toxicol Environ Mutagen. 2016 Jan 1;795:31-5. doi: 10.1016/j.mrgentox.2015.11.003. Epub 2015 Nov 12.
>> Abstract in PubMed

Vanderstraeten J., Burda H., Verschaeve L., De Brouwer C. (2015)
Health effects of ELF magnetic fields: considering static and medium frequency fields in studies of the cryptochrome hypothesis. Health Physics, 109, 84-89.
>> Abstract in PubMed

Maes A., Anthonissen R., Verschaeve L. (2015)
On the alleged association between extreme low frequency magnetic field exposures and an increased risk for Alzheimer's disease.
In Ristic G., ed., Proc. 3rd International Conference on Radiation and Applications in Various Fields of Research, 8-13 June, Budva, Montenegro, RAD Association, Niš, Serbia, pp. 451-454.

Vanderstraeten J., Verschaeve L., Burda H., Bouland C., de Brouwer C. (2012)
Health effects of extremely low-frequency magnetic fields: reconsidering the melatonin hypothesis in the light of current data on magnetoreception. J. Appl. Toxicol., 32, 952-958.
>> Abstract in PubMed

Maes A., Anthonissen R., Verschaeve L. (2012)
Testing chemicals with the cytokinesisblock micronucleus cytome assay. Folia Biol., 58, 215-220.
>> Abstract in PubMed

Superior health Council/Gezondheidsraad (2012)
Childhood leukaemia and environmental factors. Brussels Superior Health Council, 2012; Advisory report nr. 8548. Legal deposit nr. D/2012/7795/5. ISBN: 978-94-9054-230-6.
>> pdf online

Verschaeve L., Anthonissen R., Grudniewska M., Wudarski J., Gevaert L., Maes A. (2011) Genotoxicity investigation of ELF-magnetic fields in Salmonella typhimurium with the sensitive SOS-based VITOTOX test.
Bioelectromagnetics, 32, 580-584.
>> Abstract in PubMed

Verschaeve L., Vanderstraeten J. (2011)
Champs et ondes: quel impact sur la santé? Pour la Science, Nr. 409, 128-133.
>> http://www.pourlascience.fr

Maes A., & Verschaeve L. (2011).
Can cytogenetics explain the possible association between exposure to extreme low frequency magnetic fields and Alzheimer's disease? J. Appl. Toxicol., 32(2), 81–87.
>> Abstract in PubMed

Verschaeve L. , Brits E., Bossuyt M., Adang D., Decat G., Martens L. Joseph W. (2011)
Niet-ioniserende stralen – Achtergronddocument 2011.
Milieurapport ( MIRA ), Vlaamse MilieuMaatschappij.
http://www.milieurapport.be/Upload/Main/MiraData/MIRA-T/02_THEMAS/02_19/AG_NIET-IONISERENDE_STRALING.PDF

Gosselin P., Simons K., Verschaeve L., Van Nieuwenhuyse A. (2011)
Childhood Cancer & Environment. Feasibility study for establishing a registration system for studying the relationship between childhood cancer & environment.
NEHAP, Final report, ISSN: D/2011/2505/62.

FOD/SPF Public Health (2009).
Les champs électromagnétiques et la santé. Votre guide dans le paysage électromagnétique.
(Contribution to and proofreading of the leaflet)
>> http://www.belgium.be

Verschaeve L., & Maes A. (2009)
Support for the hypothesis that electro-stimulation is responsible for Lipoatrophia semicircularis. Med. Hypotheses, 73, 802-806.
>> Abstract in PubMed

Verschaeve L., & Maes A. (2009)
In vitro investigations related to the hypothesis that Lipoatrophia semicircularis finds its origin in electro-stimulation. J. Appl. Toxicol, 29(6):478-82.
>> Abstract in PubMed

Maes A., Den Hond E., & Verschaeve L. (2007)

Use of METAFER-image analysis system for scoring micronuclei in binucleated human white blood cells. Microscopy and Analysis 21, 7-9 (EU).

Verschaeve L. (2004)
Does exposure to non ionizing radiati on induce adverse health effects in humans? Belgian J. Electro. Commun. 4, 3-24.

Curvers, B., & Maes, A. (2004).
Lipoatrophia semicircularis: a new office disease? 900 cases reported in Belgium . Arbeidsgezondheidszorg & Ergonomie . Band XLI. N°2-2004. Médecine du Travail & Ergonomie. Volume XLI. N°2-2004.

Verheyen G., Pauwels G., Verschaeve L., & Schoeters G. (2003)
The effect of co-exposure of 50 Hz magnetic fields and an aneugen on human lymphocytes, determined by the cytokinesis-block micronucleus assay. Bioelectromagnetics , 24, 160-164.

Maes A., Curvers B., & Verschaeve L. (2003)
Lipoatrophia semicircularis: the electromagnetic hypothesis. Electromagnet. Biol. Med. 22, 183-193.

Bergqvist U. , Brix J., de Gruijl F., de Seze R.,Hietanen M., Jeffereys J.G.R., Lagroye I. , Lotz G.W., Owen R.D., Repacholi M.H., Saunders R., Tenforde T.S., Verschaeve L., & Veyret B. (2003)
Review of experimental investigations of EMF biological effects (0-100 kHz) - ICNIRP Standing committee II. In: Matthes R., McKinley A., Bernhardt J., Vecchia P., Veyret B., eds., Exposure to static and low frequency electromagnetic fields, biological effects and health consequences . ICNIRP13/2003, ISBN 3-934994-03-2.

Verschaeve, L . (2003).
Scientific Facts on electromagnetic fields from Power Lines, Wiring & Appliances. Greenfacts online publication; cf. http://www.greenfacts.org/power-lines/index.htm

Maes, A. (2002).
La lipoatrophie semicirculaire, une nouvelle maladie professionnelle. La sécurité au travail , 4, 21 février 2002, Editions Kluwer.

Maes, A . (2002).
Elektromagnetische straling, mogelijke gezondheidseffecten met speciale aan dacht voor een nieuw beroepsgebonden fenomeen : Lipoatrophia semicircularis. Nieuwsbrief van de Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne (NVvA), n°3, september 2002, p 9-10.

Van Den Heuvel R., Leppens H., Nematova G., & Verschaeve L. (2001)
Haemopoietic cell proliferation in murine bone marrow cells exposed to extreme low-frequency (ELF) electromagnetic fields. Toxicol. In Vitro 15, 351-355.

De Ridder M., Decat G., Verschaeve L., & Bossuyt M. (2001)
Niet-ioniserende stralen. Milieu- en Natuurrapport Vl aan deren , MIRA-T, Garant, Leuven-Apeldoorn, pp.431-439.

Maes, A. (2001)
Ribbeldijen (Lipoatrophia semicircularis), een nieuwe beroepsgebonden aan doening. Nieuwsbrief Arbeidsveiligheid Kluwer , jaargang 20, n° 21, p 2-4.

Maes, A. (2000).
Les cuisses striées à l'étude. Travail & Bien-être 4, 28-33.

Maes, A. (2000).
Ribbeldijen onderzocht. Werk & Welzijn 4, 28-33.

Maes A., Collier M., Vandoninck S., & Verschaeve L. (2000)
Cytogenetic effects of 50 Hz magnetic fields of different magnetic flux densities. Bioelectromagnetics 21, 589-596.

Verschaeve L. (1999)
Hoogspanningslijnen, mobiele telefonie en gezondheid. Lucht 2, 52-54.

Martens L., & Verschaeve L. (1998)
Niet-ioniserende stralen. Milieu en Natuurraport Vl aan deren , MIRA-T, Garant, Leuven-Apeldoorn, 323-333.

Maes A., L. & Verschaeve (1997)
Biologische effecten van electromagnetische velden: extreem lage- en Radiofrequenties. Arbeidsgezondheidszorg & Ergonomie , XXXIV, 129-130.

Verschaeve L. (1994)
EC symposium hears more evidence of harmful NIR effects. Electromagnet. VDU News , 4(3-4), 14-16.

Verschaeve L. (1995)
Can non-ionizing radiation induce cancer? Cancer J. 8, 237-249.

Martens L., Verschaeve L., Maes A., & De Wagter C. (1994)
III.10B Hinder: niet-ioniserende stralen. In: Leren om te keren . Milieu- en Natuurrapport Vl aan deren, A. Verbruggen, ed., Garant, Leuven-Apeldoorn, pp. 411-428.

Andere publicatiedomeinen

Voor recente publicaties, zie ISP/WIV website - Dienst Toxicologie.

Aanvullende informatie

Meer informatie over dit onderzoeksterrein? Neemt u dan gerust contact met ons op.

Share on Facebook

Laatste update op 21/12/2016

Zie ook...

Health

Gezondheid

Na ongeveer 40 jaar onderzoek naar de effecten 50 Hz EMV op de gezondheid zijn de resultaten nog steeds onbeslist. Zie een overzicht van recent onderzoek.

Problematiek van gezondheid risico's >>
Hypersensitivity

Elektromagnetische hypergevoeligheid

Wat mensen hebben een brede waaier aan niet-specifieke klachten en symptomen die zij toeschrijven aan elektriciteit of EMV. Dit resulteert in verschillende gradaties van ongemak en gezondheidsklachten. (...)

Elektromagnetische hypergevoeligheid >>